• Pts. Eyl 26th, 2022

Avrupa’da kaygı, Asya’da coşku: Şanghay İşbirliği Teşkilatı

Byadmin

Eyl 19, 2022

1996 senesinde kurulan teşkilat Soğuk Cenk sonrasında ABD’nin kendini dünyanın tek süper gücü olarak görmesi ve öteki ülkelerle ilişkilerini de bu çerçevede tekrardan dizayn etme arzusuna tepki olarak hayata merhaba dedi.

Tepki Asya ülkelerinin liderliğine soyunan Çin ve Rusya ortaklığında oluştu. 1996’da “Şanghay Beşlisi” olarak adını duyuran beş ülkenin liderleri bir araya geldi: Kazakistan, Çin, Kırgızistan, Rusya ve Tacikistan.

“Şanghay Beşlisi” liderleri Orta Asya’da sınır komşusu ülkeler idi. 1996’da kendi aralarında geçmişten gelen sınır sorunlarını diyalog ile çözmek ve aralarındaki güvenin güçlendirilmesi noktasında bir antlaşma yaptılar.

1997’de ise ortak sınırlarda silahlı kuvvetlerin ve silahların azaltılması hakkında bir antlaşma daha imzaladılar.

Aradan dört yıl geçtikten sonrasında, bu beraberlik 15 Haziran 2001’de Çin, Rusya, Kazakistan, Tacikistan, Kırgızistan ve Özbekistan liderleri tarafınca Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) adını alarak internasyonal bölgesel teşkilat haline dönüştü.
 

aa.jpg

 

ŞİÖ’nün internasyonal arenada artan tesiri ile bölgedeki öteki ülkeler için de üyeliği cazip hale getirdi.  

2017’de ŞİÖ’nün safları iki yeni katılımcıyla genişledi: Hindistan ve Pakistan. Semerkant’taki zirvede İran da sürekli üye olarak kabul edildi.

Halihazırda 9 ülke ŞİÖ’nün sürekli üyesi, 3 ülke gözlemci statüsünde: Belarus, Afganistan, Moğolistan. 6 ülke diyalog ortağı: Türkiye, Azerbaycan, Nepal, Sri Lanka, Kamboçya, Ermenistan.

2005 senesinde İran ŞİÖ’de gözlemci devlet idi. İran’ın örgüte tam üye olma süreci 2021 senesinde başladı.
ŞİÖ’nün resmi dilleri: Çince ve Rusça 

Semerkant Zirvesi’ne katılanlar

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, Hindistan Başbakanı Narendra Modi, Pakistan Başbakanı Shahboz Sharif, Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadir Japarov, Tacikistan Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon, Belarus Cumhurbaşkanı Alexander Lukashenko, İran Cumhurbaşkanı İbrahim Raisi, Moğolistan Devlet Başkanı Ukhnaagiin Hurelsukh, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Serdar Berdimuhammedov katıldı.  

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan  iştirak etmesi bekleniyordu sadece Semerkant’a gelmedi.

Ek olarak, BM ve Asya ve Pasifik Ekonomik ve Toplumsal Komisyonu, UNESCO, BDT, Asya’da İşbirliği ve Itimat Artırıcı Önlemler Konseyi, Ekonomik İşbirliği Örgütü, Arap Devletleri Ligi benzer biçimde internasyonal kuruluşlar da temsilcileri vasıtasıyla Semerkant Zirvesi’ne katıldı.

ŞİÖ Batı karşıtı mı?

ŞİÖ üye ülke liderlerinin küresel ve bölgesel mevzularda düşünce alışverişinde bulundukları bir platform benzer biçimde görünmektedir.

Semerkant Zirvesi’nde herhangi bir jeopolitik hedef için herhangi bir izahat yada davet yapılmaması dikkat çekicidir.

ŞİÖ Batı’ya karşı NATO yada AB’ye karşı kurulmuş bir teşkilat değil. Sadece Batı’nın Asya’da kendileri aleyhinde tesir oluşturmasına karşı müdafa pozisyonunu sakınan bir anlayışa haiz.
 

aa.jpg

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ile Rus mevkidaşı Vladimir Putin / Fotoğraf: AA

 

ŞİÖ’nün en büyük iki üyesi olan Rusya ve Çin’in ABD ile ikili ilişkileri, son jeopolitik olayların arka planına yapmış olduğu etkisinde bırakır sonucu basına yansıdığı şekilde kötüleşti.

Aynı şekilde yeni tam üye olan İran ve gözlemci üye Belarus’un ABD ve Batı dünyasıyla ilişkileri inişli-çıkışlıdır.

ŞİÖ’nün internasyonal ilişkiler sistemindeki konumu kuvvetli bir halde üyelerinin kendi aralarındaki ilişkilere odaklanmıştır. Soğuk Cenk sonrası yeni dünya düzeninin oluşumunda örgütün yeri ve görevi mühim seviyede sınırlıdır.

Bunun temel sebebi, örgütün internasyonal siyasetin ve küresel ekonominin güncel problemlerine genel yaklaşımları mevzusunda üye devletler içinde bir düşünce birliğinin olmamasıdır. 

Ek olarak, bazı üye ülkeler ŞİÖ’nün askeri bir yapıya dönüşmesini desteklememektedir. Bilhassa, Ukrayna-Rusya savaşı, ABD ile Çin arasındaki Tayvan krizi benzer biçimde dünyadaki siyasal gelişmeler ŞİÖ’nün iki büyük ülkesini değişik arayışlara yönlendirmektedir.

Bu bağlamda ŞİÖ’nün NATO benzer biçimde bir yapıya dönüşmesine karşı çıkan ülkelerden önde gelen Özbekistan’ın tavrı dikkat çekicidir.

Mirziyayev ülkesinin askeri-politik bloklara katılmayacağını ve askeri-politik blok haline gelmesi halinde ŞİÖ yada öteki devletlerarası herhangi bir yapıdan çekilme hakkını elinde tutacağını açıkça belirtti.
 

Mirziyayev AA.jpg

Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev / Fotoğraf: AA

 

Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyayev Semerkant Zirvesi ile alakalı makalesinde; “ŞİÖ, bugünün ve geleceğin güçlük ve tehditlerine karşı bir mekanizma olmalıdır. ŞİÖ siyasal yada askeri bir blok değil, tüm iştirakçilerin eşit olduğu ve birbirlerinin çıkarlarına saygı duyduğu açık, geniş bölgesel ve küresel işbirliğinin destekçisidir. Ortaya çıkan yeni dünya düzeninde ŞİÖ etkili bir yazışma teşkilatıdır” diyerek, hem Özbekistan’ın örgüte bakışını hem de örgütün etkinlik alanının çerçevesini çizdi.

En büyük bölgesel organizasyon

ŞİÖ üye devletlerinin toplam toprakları, Avrasya topraklarının yüzde 60’ı olan 34 milyon kilometrekareden fazladır ve toplam nüfus ortalama 3.4 milyar kişiye ulaşmıştır.

2021’de üye devletlerin İran dahil toplam GSYİH’si 23,5 trilyon dolardı. Bu dünya GSYİH’sının yüzde 24’ü anlamına gelir.

Böylece ŞİÖ dünya nüfusunun ortalama yarısını ve dünya ekonomisinin ortalama dörtte birini elinde tutan mühim bir ortaklaşa iş platformudur.

ŞİÖ içindeki işbirliğinin ana önceliği, üye ülkelerin dış politikasında hususi bir yere haiz olarak stratejik ortaklıkları sağlamlaştırmaktır.

Yakın ve orta gelecekte, üye devletlerin ŞİÖ’ye yönelik stratejisindeki en mühim hedeflerden biri, mevcut internasyonal taşımacılık ve transit potansiyelini gerçekleştirmek, bilhassa Orta ve Cenup Asya içinde, Orta Asya ve Kafkaslar içinde ulaşım ve ekonomik karşılıklı bağımlılığı oluşturmak olmalıdır.

Semerkant zirvesi, bu stratejik görevi yerine getirmek için diyalog için iyi bir fırsat olarak değerlendirildi.
 

ŞİÖ aa.jpg

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) Devlet Başkanları 22. Toplantısı, Özbekistan’ın zamanı Semerkant şehrinde gerçekleştirildi / Fotoğraf: AA

 

Özbekistan’ın ŞİÖ dönem başkanlığı

Özbekistan’ın ŞİÖ Dönem Başkanı olarak Semerkant zirvesinde gündeme getirmiş olduğu bir öteki öncelik, Afganistan için ŞİÖ stratejisinin geliştirilmesidir.

Bu bir tek Afganistan’ı bölgedeki siyasal, ekonomik ve toplumsal süreçlere etken olarak dahil etmekle kalmıyor, hem de bu ülkedeki siyasal olayların pozitif gelişmesinde de büyük bir etkiye haiz olacaktır.

Bugün örgüte üye partilerin Afganistan mevzusunda ortak ve oybirliği olan bir duruşu yok. Bilhassa Çin ve Hindistan’ın bu konudaki tutumları çelişkilidir.

Çin, Taliban hükümetiyle işbirliğini desteklerken, Hindistan ve Tacikistan, kapsayıcı bir Afgan hükümetinin kurulmasıyla ilgileniyor.

Özbekistan için bir öteki mühim husus da Rusya ve Çin’in ŞİÖ’yü jeopolitik mücadelelerin bir aracına, ilk olarak Batı’ya karşı etkinlik gösteren siyasal yada siyasi-askeri bir bloğa dönüştürmeye yönelik ihtimaller içinde çabalarına direnmektir.

Bu sebeple bu durumda Soğuk Cenk devrinde olduğu benzer biçimde doğu ve Batı kutuplaşması söz mevzusu olacaktır. Soğuk Cenk devrindeki kutuplaşma Asya ülkeleri için yarar sağlamadığı benzer biçimde benzer şekildeki birliktelikler de zararı olan olacaktır.

Türkiye, TDT ve ŞİÖ

2012 senesinde ŞİÖ’nün diyalog ortağı olan Türkiye Cumhurbaşkanı seviyesinde Şevket Mirziyayev’in davetiyle hususi konuk olarak ilk kez ŞİÖ zirvesine katıldı. Cumhurbaşkanı Erdoğan zirve liderleri tarafınca büyük ilgi görmüş oldu.
 

aa.jpg

Cumhurbaşkanı Erdoğan, “Sonsuz Kent”de ŞİÖ Zirvesi’ne katılan liderlerle söyleşi etti / Fotoğraf: AA

 

Türkiye diyalog ortağı olarak ŞİÖ’de bazı rollere de haiz. Sözgelişi, Teşkilatın Enerji Kulübü’nde bazı roller alan Türkiye ŞİÖ’ye katkı sağlamakla beraber kendi güç ve kapasitesini de örgüte yansıtmaktan geri kalmadı.

Avrupa enerji krizini TDT’na üye ülkelerden sağlayacağı yeni kaynaklarla çözme olanağına haizdir.

ABD’nin öncülük etmiş olduğu yaptırımlar sebebiyle, Rusya’dan gaz ve petrol tedarik edemeyen ülkeler organik olarak Azerbaycan, Türkmenistan ve Özbekistan benzer biçimde ülkelerden ihtiyaçlarının bir kısmını karşılayabilir.

Bu durumda Zengezor koridorunun açılması bir kez daha mühim hale geldi.
 

TR aa.jpg

 

Öte taraftan, TDT’na üye ülkelerin Çin’in Doğu Türkistan politikasını saydam bir süreci döndürmesi yönündeki çabaları da netice vermeye oldukca yakındır.

Zira, Çin Tayvan sorunuyla uğraşırken Doğu Türkistan’a baskılarını kaldırması hatta özerklik haklarını tam olarak uygulamaya koyması kendi yararınadır.

Pekin’den Kafkaslar’a ve oradan İstanbul, Berlin, Paris ve Londra’ya kadar uzanan güzergahta özgür tecim ilkelerinin temel kaidelerinin uygulanması en oldukca Çin’in yararınadır.

Tarih Türk Dünyası’na olmasıyla birlikte Çin ve Rusya’ya da yeni fırsatlar sunmaktadır. SSCB sonrası Rusya’nın dengeli Orta Asya politikası Türk devletlerine katkı sağlarken son ŞİÖ zirvesinde görüldüğü benzer biçimde Batı’nın ambargolarına karşı Ruslar’a da nefes alacağı sıhhatli bir ortam elde etmiştir.

Çin de Doğu Türkistan’a haiz olduğu hakları vererek hem Asya hem de ŞİÖ coğrafyasındaki imajına katkı sağlayacağı benzer biçimde TDT’nın da eşi olmayan desteğini alabilecektir.

ŞİÖ’nün geleceği

ŞİÖ üyeleri ve bilhassa Özbekistan’ın son yıllardaki girişimlerinde görüldüğü benzer biçimde teşkilat içinde bir tek güvenliğe değil, hem de ekonomik, ulaştırma-lojistik, gezim ile kültür ve sanat alanlarında işbirliğinin geliştirilmesine de hususi ehemmiyet verilmektedir. 

Kısacası, gelecekte ŞİÖ’nün dünyadaki jeo-politik ve jeo-ekonomik süreçlerin tesiri altında çeşitli senaryolara dayalı olarak gelişebileceği söylenebilir.

Birincisi, “büyük”, “orta” ve “ufak” ülkelerin çıkarları dengede tutularak mevcut statükonun değişmeden devamı sağlanacaktır.

Bu durumda Rusya yada Çin mevcut yapıda olduğu benzer biçimde tek önder ülke pozisyonuna geçemez ve örgütün tüm politikalarını belirlemede liderliğe değil uzlaşıya ehemmiyet verilmeye devam edilir.

İkinci olarak, Pakistan ve Hindistan’ın hem kendi aralarında hem de Çin ile olan çatışmalı ilişkilerinin zaman içinde yumuşaması ŞİÖ yardımıyla mümkün olabilir.

Bunun sonucunda bu ülkelerin ŞİÖ çerçevesinde karşılıklı işbirliğinin daha da gelişebileceği ve örgütün ticari kapasitesini tam olarak kullanma imkanın genişlemesi söz mevzusu olacaktır.

Üçüncü olarak, ŞİÖ’nün Afganistan ve Ortadoğu ülkelerine doğru genişlemesi gelecekte internasyonal gündemin mühim mevzularından biri olabilir. Bunun sonucunda ŞİÖ Avrasya’da yeni bir düzenin oluşmasında kilit rol oynayan bir teşkilata dönüşebilir.

Bu bölüm, mevzuyla ilgili referans noktalarını ihtiva eder. (Related Nodes field)

Netice olarak, Özbekistan ev sahibi ülke olarak bölge ve dünya siyasetinde hesaba iştirak etmesi ihtiyaç duyulan bir devlet bulunduğunu kanıtladı.

ŞİÖ Devlet Başkanları Konseyi toplantısı gözlemci ülkeler, onur konukları, internasyonal ve bölgesel kurum başkanlarının katılımıyla yapılmış oldu.

Zirve ilk kez bu kadar geniş bir formatta, 14 ülke liderinin katılımıyla gerçekleştirildi. Şevket Mirziyayev’in liderleri Timur’un başkenti Semerkant’ta ağırlaması, Özbeklerin tarih ve uygarlık değerleriyle büyüyen büyük bir millet olduğuna dair en mühim bildiri oldu.  

ŞİÖ fikrinin ortaya çıkmış olduğu 1996’dan beri “oldukca kutuplu dünya” görüşünü seslendirerek ABD’nin liderlik etmiş olduğu tek kutuplu dünya anlayışına karşı pozisyon aldı.

ŞİÖ Batı karşıtı değil fakat Batı’nın kendi bölgesinde at oynatmasına ve Asya’da istikrarın bozulmasına karşı tedbirler almak isteyen bölgesel bir kurum izlenimini verdi.

ŞİÖ Batı’ya karşı değil fakat Batı’nın doğuda hegemonya kurmasına karşı üyeleri içinde diyalog geliştirmekte olan bir kurum bulunduğunu ifade ederek NATO benzer biçimde askeri bir ittifak kurmaktan kaçınıyor.

Bu hedef de dünya barışı için oldukca anlamlıdır. Zira Soğuk Cenk devrinde olduğu benzer biçimde dünyanın Doğu-Batı ya da başka şekillerde kutuplaşması insanlık için yarar sağlamayacaktır.

Semerkant Zirvesi bir tek siyasal ve ekonomik ilişkilerin konuşulmuş olduğu bir gündeme haiz değildi.

Semerkant Beyazperde Günleri’nde hem ŞİÖ ülkelerinin kültür ve sanat faaliyetleri bir arada yer aldı hem de Özbek halkı, ülke tarihindeki bu oldukca mühim zirvenin bir bayram havasında geçmesine sahne oldu.

Bu bakımdan, ŞİÖ üyeleri içinde teknolojik yardımlaşma, ekonomik ilişkileri geliştirme, ekolojik dengenin korunması, iklim değişikliğine karşı ortaklaşa iş imkanlarını geliştirme benzer biçimde başlıklarda 40 belgeye imza atarken kültür ve sanat faaliyetleriyle sulh açısından dünyaya bir bildiri verilmiş oldu.

 

 

*Bu makalede yer edinen fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe’nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

mersin escort antalya escort bursa escort antalya escort istanbul evden eve nakliyat fethiye escort escort bayan