• Per. Ara 1st, 2022

BM Güvenlik Konseyi reformu mümkün mü?

Byadmin

Eyl 26, 2022

Her yıl eylül ayının üçüncü salı günü devlet/hükümet başkanları ve üst düzey siyasiler ABD’nin New York kentinde düzenlenen BM Genel Kurulu görüşmelerine katılırlar.

Bir çok önder dünyanın karşı karşıya kalmış olduğu sınamalara ve kendi ülkeleri ile bölgelerindeki meselelere değinir, dünya barışının önemine vurgu yapar. 

BM Genel Kurulu marjında o yıl belirlenen temaya bakılırsa onlarca yan etkinlik yapılır. Bu toplantılara katılan liderler/ülke temsilcileri çeşitli taahhütlerde bulunurlar ve internasyonal toplumun sorunlara ortak çözümler araması gerektiği yönünde mesajlar verirler.

BM Genel Kurulu bittikten sonrasında da hepimiz ülkesine döner ve bir sonraki yıla kadar verilen taahhütlerin bir bir çok unutulur ve hayata geçirilemez.

Söz mevzusu toplantıların büyük bir kısmına ev sahipliği meydana getiren BM ve uzmanlık kuruluşları ise, alınan kararlar ve konulmuş olan hedeflerin takibini yapmakla büyük seviyede mesuldür. 

Sadece iki kutuplu dünya düzeninin bozulmasıyla ortaya çıkan çeşitli sınamalara ve dönemin değişen koşullarına ayak uyduramayan BM, belirli ülkelerin imtiyazlarını kaybedecek olması sebebiyle kendini yenilemekte başarıya ulaşmış olamadı ve son yıllarda artan oranda eleştirilere maruz kaldı. 

Bu yılki Genel Kurul görüşmelerinde, onlarca senedir gündemde olan BM Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) düzeltim ihtiyacı, Ukrayna’daki savaşın da etkisiyle belirgin bir halde ön plana çıktı. 
 

aa1.jpg

 

BM Güvenlik Konseyi’nin yapısı iyi mi oluşturuldu?

BM’nin karar alma ve icra organı olan BMGK’nın yapısı 21 Ağustos-7 Ekim 1944 tarihleri içinde ABD, Birleşik Krallık, Çin ve SSCB’den heyetlerin katılımıyla Vaşington’daki Dumbarton Oaks Görüşmeleri’nde belirlendi. Bilahare, Fransa da bu dört büyük ülkeye katılarak veto hakkını elde etti.

Ek olarak BMGK’da iki yıllığına seçilen fakat veto hakkı olmayan 6 geçici üye olması sonucu alındı. Devrin koşullarına bakılırsa oluşturulan Güvenlik Konseyi, veto hakkına haiz üyelerin belirli avantajlar elde etmelerini amaçlamıştı.

Zira 1920-1946 yılları aralığında etkinlik gösteren Milletler Cemiyeti’nin Güvenlik Meclisi’nde temsil edilen tüm ülkelerin veto hakkı var iken, BMGK’da sürekli ve geçici üye ayrımları yapılarak bu ayrıcalık bir tek beş ülkeye veriliyordu. 

Birçok koloninin bağımsızlıklarını elde etmesi neticesinde BM’ye üye ülkelerin sayısı artınca 1963’te BMGK’nın geçici üyelerinde tekrardan düzenlemeye gidilerek, sayıları 10’a çıkartıldı.

Böylelikle, Asya ile Afrika grubundan beş, Batı Avrupa ile öteki devletler grubundan iki, Doğu Avrupa grubundan bir ve Latin ABD ile Karayipler grubundan iki geçici üyenin BMGK’da temsil edilmesi esasa bağlandı. 

Burada mühim olan bir husus BM’nin ilk kurulduğunda üye ülke sayısı 51 iken, günümüzde bu sayının 193 olması. 1963’ten bu yana BM’ye üye ülkelerdeki sayı artmaya devam etse de BMGK üyelerinin sayısında 1963’ten bu yana bir değişim olmadı.

Dolayısıyla, ülkelerin BMGK’daki temsil oranı yüzde 22den yüzde 8’in altına düştü. 

Bir öteki mühim husus ise, kurulduğu dönemden itibaren doğu ile batı kampının değişik tutumlara haiz olması ve üye ülkelerin ulusal çıkarlarını ön planda tutmaları sebebiyle Güvenlik Konseyi, sunulan tasarıların veto edilmiş olduğu bir yapıya büründü.

Örnek vermek gerekirse, SSCB BM’nin kuruluşunun bir tek ilk 10 senesinde 79 kere veto hakkını kullandı. 

Düzeltim emekleri ne süre başladı?

1990’lı yılların başına gelindiğinde BM’ye en oldukça finansal katkı meydana getiren ilk beş ülke içinde yer edinen Japonya ve Almanya ile bölgesel güçler Brezilya ve Hindistan BMGK’da sürekli üye olmak istedi.

Daha sonraları bu dört ülke G4 olarak anıldı. Bu ülkelerin bölgesel rakipleri Cenup Kore, İtalya, Arjantin ve Pakistan ise G4’lerin bu isteğine karşı çıktı.

İtalya ve Pakistan yanlarına Mısır ve Meksika’yı da alarak “Uzlaşma için Birlik” grubunu kurdu. Türkiye’nin de bilahare katılmış olduğu bu grup, G4’lerin sürekli üyeliklerinden ziyade üyeliklerin bölgesel temsil temelinde belirlenmesi gerektiği görüşünü savundu.

Afrika ülkeleri de kendi aralarında bir grup oluşturarak BMGK’nın mevcut yapısına itirazlarda bulunmuş oldu. 

Genişleme talepleriyle eş zamanlı olarak 1993 senesinde BM Genel Kurulu uhdesinde düzeltim temalı bir emek harcama grubu oluşturuldu.

Fakat BM’ye üye ülkelerin BMGK’nın yapısı ve veto hakkı, BMGK ile BM Genel Kurulu arasındaki ilişki şeklinde mevzularında birbirinden ayrışan görüşlere haiz olmaları sebebiyle bir ilerleme kaydedilemedi ve problem günümüze kadar geldi. 

Öteki taraftan, geçtiğimiz bu yıl Nisan ayında alınan bir kararla veto hakkını kullanan sürekli üyelerin söz mevzusu hakkı niçin kullandığını Genel Kurul’da açıklamaları yönünde Türkiye’nin de ortak sunucu olduğu bir karar kabul edildi.

Bu yeni gelişme yetersiz görülse de, doğru yönde atılmış bir adım olarak nitelendirildi. 
 

aa.jpg

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Birleşmiş Milletler 74. Genel Kurulu’nda yapmış olduğu konuşmada yapmış olduğu “Dünya beşten büyüktür” açıklaması, dünya kamuoyunda ses getirdi / Fotoğraf: AA

 

Dünya beşten büyüktür

BMGK sürekli üyelerinin kendi menfaatleri doğrultusunda hareket ettiğini, yapının değişen küresel koşullara uyum sağlamakta zorlandığını ve dünyadaki sınamalara umar üretmekte yetersiz kaldığını, bu yüzden temel görevi barışı ve güvenliği sağlamak olan BM’nin başarıya ulaşmış olamadığını korumak için çaba sarfeden Türkiye, örgütün “tüm insanların umudu olma niteliğini sürdürmesi gerektiği inancıyla” meydana getirilen düzeltim çalışmalarını geçmişten bu yana destekledi. 

Senelerdir “Dünya beşten büyüktür” diyerek BMGK reformunu korumak için çaba sarfeden Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da bu yılki BM Genel Kurul konuşmasında; “BM, kapsayıcı vasfına yakışan, daha adil bir dünya düzeni için çözümler üretebilen, tüm insanlık adına ortak iradenin vücuda getirilmiş olduğu bir teşkilat olarak tekrardan yapılandırmamız şarttır. Bilhassa Güvenlik Konseyi’nin daha etkin, demokratik, saydam ve hesap verebilir bir yapı ve işleyişe kavuşturulması, tüm insanlığın sulh, hakkaniyet ve refah arayışında mühim bir dönüm noktası teşkil edecektir. Bu yöndeki ortak vazifemizi unutturmamak için, ‘Dünya beşten büyüktür’ ve ‘Daha adil bir dünya mümkündür’ gerçeğinin altını, her platformda en güçlü şekilde çizmeye devam edeceğiz” ifadeleriyle değişimin gerekliliğine vurgu yapmış oldu. 

Yakın gelecekte BMGK reformunu beklemek gerçekçi mi?

BMGK reformu bu yılki BM Genel Kurulu’nda öteki ülke liderlerinin de gündeminde vardı. ABD Başkanı Joe Biden ve Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron başta olmak suretiyle, birçok ülkenin lideri konuşmalarında BMGK reformuna değindi.

BMGK sürekli üyeleri olması sebebiyle ABD ve Fransa’nın düzeltim çağrısı dikkat çekiciydi. Fakat liderler bunun iyi mi olması gerektiği mevzusunda değişik tezler öne sürdü.

Biden sürekli üyelerin sayısının artırılması ve Latin ABD ve Karayipler ile Afrika ülkelerine iskemle verilmesini savunurken, öteki bazı ülke temsilcileri geçici üyelerin artırılması ya da bir rotasyon usulünün benimsenmesi yönünde düşünce beyan ettiler. 

Uzmanlar mevcut düşünce ayrılıkları sebebiyle yakın gelecekte BMGK’da bir düzeltim olmasını imkansıza yakın olarak nitelendiriyorlar.

Dünyanın değişik bölgelerinde çatışma riskinin arttığı bu zamanda BMGK’nın mevcut yapısıyla sulh ve güvenliğin iyi mi sağlanacağı ciddi bir sorun haline geldi.

Bu durum ise, ülkelerin BMGK sonucu olmadan hareket etmeleri sonucunu doğurarak, internasyonal hukukun hiçe sayılması riskini bununla beraber taşıyor. 

 

 

*Bu makalede yer edinen fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe’nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

mersin escort antalya escort bursa escort antalya escort istanbul evden eve nakliyat fethiye escort escort bayan