• Cts. Eki 1st, 2022

Figo vakası ve objektifliğin sınırları

Byadmin

Eyl 23, 2022

Futbol tarihinin en mühim dönüm noktalarından birisi olan Luís Figo’nun Barcelona’dan Real Madrid’e transferi, kısa süre ilkin “Figo Vakası: Futbol Tarihinin En Sansasyonel Transferi” isminde belgesele mevzu oldu.

Netflix için çekilen bu belgesel, 22 yıl ilkin yaşanmış olan hadisenin tüm muhataplarına mikrofon uzatıyor.

Bu anlamda belgeselin, 1990’larda Chicago Bulls’ta yaşananları Michael Jordan’ı mutlu edecek şekilde sunmakla eleştirilen “The Last Dance” isminde yapımdan daha objektif olduğu söylenebilir.

Eski kulüp başkanları, menajerler, futbolcular ve Figo teker teker konuşup hadiseyi kendi perspektiflerinden anlatıyorlar.

Sadece belgeselin sonunda Figo’nun Barça’dan, Barça’nın kan davalısı Real Madrid’e transferinde kimin haklı bulunduğunu idrak etmek bir yana, ekranın karşısından kafamız daha da karışmış şekilde kalkıyoruz.

Kim bilir belgeseli izlerken kimin “haklı” bulunduğunu bulmaya çalışmak yerine, değişik kişilerin aynı hadiseyi iyi mi bu denli değişik algıladıklarına odaklanmak gerek. Toplumsal bilimler bu aşamada işimize yarayabilir. 

Özetlemek gerekirse “Figo Vakası”

Hadiseyi bilmeyenler için kısa bir özet geçelim. Figo, Sporting Lizbon’un alt yapısından yetişmiş, kendisini bu kulüpte fazlasıyla ispatladıktan sonrasında 1995’te İtalya ve İspanya’daki birçok Avrupa devinin aktarma listesine girmeyi başarmış genç bir kabiliyettir.

İtalya’da Parma ve Juventus kulüpleri ile aynı anda anlaşan Figo bu eylemi sebebiyle almış olduğu ceza neticesinde İtalya’da oynayamaz ve Barcelona tarafınca aktarma edilir.

Burada geçirdiği 5 sezonda birçok başarıya imza atan oyuncu, taraftarın gözünde Barça’nın değişmez, mühim bir parçası haline gelir. Sadece Figo tam da bu esnada Real Madrid’e üstün dereceli bir bedelle aktarma olur.

Real Madrid yalnız bonservis bedeli olarak 60 milyon Euro’yu gözden çıkarır, oyuncuya da Barcelona’dan alacağının oldukça daha fazlasını ödemeyi kabul eder.

Bugün bu aktarma tutarının kulaklara devasa yükseklikte gelmemesi, garip bir halde, gene bu aktarma nedeniyledir. Zira Figo’nun yüksek bedelle aktarma olması öteki oyuncular için de bir örnek teşkil edecektir.

Sadece Barcelona taraftarı bu transferi kabullenemez. Figo onlarca kere kez ölümle tehdit edilir. Portekizli, her El Clásico’da (Real Madrid-Barcelona maçında) cehennemi yaşar. Hatta bir keresinde Barça taraftarı maç esnasında Figo’ya domuz kafası fırlatır.

Figo, Barça yönetiminden hak etmiş olduğu saygıyı ve ilgiyi göremediğini söylese de Barça yönetiminin ve taraftarlarının nefretini kazanmaktan kurtulamaz. 

Toplumsal bilimler bizlere bu mevzuda ne öğretebilir? 

ABD’nın meşhur psikologlarından Mark Leary birkaç yıl evvel bir online anket düzenler. Ankette yetişkinlere şunu sorar:

Öteki insanlarla yaşadığınız tartışmaların yüzde kaçında haklı olduğunuzu düşünüyorsunuz?

Beklentimiz bu oranın gerçekte yüzde 50 civarında olmasıdır sadece ankete katılanların ezici çoğunluğu tartışmaların yarısından fazlasında haklı bulunduğunu ifade etmiştir.

Ankete yalnız haklı olan insanların katılmasının fazlaca düşük küçük bir ihtimal bulunduğunu siz de takdir edersiniz.

Resmi daha iyi açıklayan senaryo şudur: Çoğu zaman, yaşadığımız anlaşmazlıklarda kendimizi haklı buluruz şu sebeple vakaları objektif değerlendirmek düşündüğümüzden oldukça daha zor olsa gerek.

Bir çok süre duygularımız, geçmiş tecrübelerimiz, ideolojilerimiz, çıkarlarımız ve alışkanlıklarımız bizi doğru değerlendirme yapmaktan alıkoyar.

İşin garip yanı çoğunlukla bunu yaparken kendimizi kandırdığımızın da bilincinde olmayız. Hadiselere kendi perspektifimizden bakarken muğlak alanları kendi lehimize yorumlarız, geçmişte yaşananların bir kısmını unutur bir kısmını olduğundan daha değişik şekilde zihnimizde tekrardan yaratırız.

Bu tesir o denli güçlüdür ki insanoğlunun en objektif uğraşı olan tabiat bilimlerinde dahi ara sıra duyguların ve ideolojilerin gözlemlere tesir ettiğine şahitlik ederiz.

Günlük yaşamımızda bu gerçekle sık sık yüzleşiriz. Aynı maçı izleyen bir grup Fenerbahçeli ve Galatasaraylı arkadaşın üstünde anlaşamadığı bir penaltı kararını düşünelim.

Aynı ekibi tutanların aynı şeyi gözlemlemesi fizyolojik bir farklılıktan değil, duyguların gözlemler üstündeki etkisinden meydana gelmektedir.

Figo’nun Barça’ya transferindeki değişik yorumlar da benzer duygusal ve ideolojik faktörlerin etkisiyle açıklanmalıdır.  

Kahraman bir ulusun perspektifinden

Barcelona’ya gittiğimde en oldukça şaşırdığım şeylerden biri Salvador Dali’nin Barcelona Futbol Kulübü’nün 75. yılı için çizdiği karakalem emek vermesi olmuştu.

Dünyanın en mühim ressamlarından birinin, hem de Dali şeklinde alışılmadık bir figürün, futbolla ilgilenmesi Tanıl Bora’nın ifadesiyle futbolun “avam işi” olarak görüldüğü bir atmosferde büyüyen bizim jenerasyon için garipsenecek bir durumdur.

Doğal, şehri tanıdıkça Barça’nın Barcelonalılar için bir futbol kulübü olmaktan oldukça daha öte anlamlara haiz bulunduğunu görmek mümkün.

Barça, İspanya merkezi yönetimi ile devamlı çekişme halinde olan, geçtiğimiz senelerde tekrardan ve daha yüksek sesle bağımsızlık isteğini ortaya koyan Katalanların en mühim ulusal simgesi.

Simon Kuper’e nazaran kulüp, Katalan onurunun ana deposudur. Siyasal ve ekonomik açıdan Madrid tarafınca sömürüldüğüne inanan Katalanlar için Barça, merkeze karşı bir isyanı sembolize ediyor.

Politika ve futbol bu anlamda öyleki iç içe geçmiş ki, Kuper’in aktardığına nazaran İspanyol diktatör Franco döneminde ona direkt tepki veremeyen Katalanlar, Barça’nın stadyumu Nou Camp’a gidip Real Madrid’li futbolculara sövermiş.

Franco dahi -muhtemelen kulübün Katalanların gözündeki simgesel anlamının bilincinde olduğundan- çekinip Barça’ya dokunmamış.

Doğal bu ilişkiyi Franco periyodu ile sınırlandırmamak gerek. Kuper’e nazaran Barcelona’nın Madrid’e iki başkentli federal bir ülke teklifi sunabilmesinin ardındaki faktörlerden biri Barça’nın 1992’de Şampiyonlar Ligi şampiyonu olmasıydı.

Kulübün başarısı, Katalanların özgüvenini artırmıştı. Daha yakın zamana gelelim. Bağımsızlık tartışmalarının tekrardan konuşulduğu ve ayrılıkçı Katalan liderlerin tutuklandığı 2018’de Barça’nın başkent Madrid’de Sevilla’ya karşı oynadığı İspanya Kral Kupası final maçından ilkin Barça taraftarının elindeki sarı bayrak ve tişörtler ayrılıkçı mesajlar verdiği sebebi öne sürülerek zorla toplanmıştı.

Kısacası kulübün zamanı ile Barcelona’nın siyasal kaderi içinde karmaşık fakat ciddi bir birlikteliğin var bulunduğunu gözlemlemekteyiz.  
 

2.JPG

 

İşte Barcelona taraftarı Figo transferini bu perspektiften okumaktaydı. Figo, Barça’yı terk ederken Katalanların en kıymetli markası ve sembolüne de ihanet etmiş oluyor, Katalan gururunu incitiyordu.

Üstelik Portekizli yıldız yalnız Barça’yı terk etmiyor, Barça’nın en büyük düşmanına giderek bu kez onları dünyanın en iyi kulübü yapıyordu.

Hatırlanacağı şeklinde, Figo’yu aktarma eden Real Madrid hemen sonra süperstarlardan oluşan Galácticos’u oluşturma sürecine geçecekti.

Başkan Perez takıma Zidane, Owen, Brezilyalı Ronaldo, Ramos ve Beckham’ı alacaktı. Raul, Roberto Carlos ve Casillas şeklinde oyuncuların yanına eklenen bu adlar kuşkusuz taraflı yansız herkesi heyecanlandırmaya yetiyordu.

En sonucunda, Figo’nun transferi ile süregelen süreç Barça’yı Real Madrid karşısında uzun süre başarısızlığa mahkûm edecekti.

John Carlin bu yeni Real Madrid’i anlattığı White Angels isminde kitabında Figo’nun Milan yada Machester’a gitmesi durumunda da Barça taraftarının kırılacağını, kızacağını fakat Real Madrid’e gitmesinin sadece Yahuda’nın İsa’ya ihanetiyle kıyaslanabileceğini yazar.

Hatta bazı taraftarlara nazaran Yahuda, Figo ile kıyaslandığında bir aziz sayılır. 

Barça ve taraftarlar Figo’nun kendileri şeklinde para haricinde değerlere haiz olması gerektiğine inanmaktaydı.

Unutulmamalı ki, 2006’ya kadar kendi renklerine hürmeten formalarının önüne reklam almayan bir kulüpten söz ediyoruz.

(Barcelona’nın yeni meydana getirilen antak kalma ile formadaki göğüs reklamı karşılığında Spotify’dan 4 yıllığına 280 milyon euro alacağını düşününce kulübün senelerce iyi mi bir serveti teptiği daha iyi anlaşılır.)

Figo da kulüp şeklinde parayı ikinci plana atamaz mıydı?

Sözgelişi Totti’nin Roma’ya duyduğu şeklinde bir bağlılık gösteremez miydi?

Real Madrid Başkanı Perez, Totti’yi Real Madrid’e katmak için oldukça uğraşmıştı. Sadece Totti oldukça istediği Şampiyonlar Ligi şampiyonluğundan yoksun kalacağını bilmesine karşın, kendi ifadesiyle “kalbini dinlemiş” ve Roma’da kalmıştı.

Hadi Totti aslına bakarsanız Roma’da doğan, büyümüştü, Figo ile kıyaslanamazdı.

“Peki…” diyordu Barça taraftarının iç sesi, “…Figo, Hollandalı Johan Cruyff kadar da mı olamazdı?”

Figo’nun onun şeklinde bu şehre âşık olmasını, hatta gene onun şeklinde Barça’da oynayıp Barça’yı çalıştırıp Barcelona’da ölmesini istemek oldukça mu garipti? 
 

 

İmkânsızı başarmış bir gencin perspektifinden 

Buraya kadar hadiseyi Barcelona’nın ve Katalanların perspektifinden okuduk.

Şimdi İngilizlerin tabiri ile Figo’nun “ayakkabılarına girip” transferi tekrardan yorumlayalım -futbol için daha iyi bir deyim bulamazdık sanırım.

Ilk olarak sporun Türkiye’de olduğu şeklinde dünyanın birçok ülkesinde de bir toplumsal mobilite aracı olarak görüldüğünü hatırlatmakla işe başlamış olalım.

Daha rahat bir ifadeyle, yoksul yada mütevazı ailelere mensup çocuklar, hayatlarını sporla kurtarabileceklerine inanırlar.

Bruce Carrington 1986’da değindiği makalesinde bu inancın alt sınıflar ve dezavantajlı etnisiteler içinde yaygın olmakla birlikte temelsiz olduğuna, sporcu olarak daha iyi bir yaşam standardına kavuşmanın yalnız talihli bir azınlığa nasip olduğuna dikkat çeker.

NBA’in eski süper yıldızlarından Charles Barkley benzer bir gözlemde bulunur.

Barkley beyazların çoğunlukta olduğu okullarda evlatların doktorluk ve mühendislik şeklinde meslekleri hedeflerken siyahi evlatların çoğunlukta olduğu okulların -ki bunlar çoğunlukla daha yoksul ailelerin çocuklarını gönderdikleri okullar oluyor- öğrencilerinin ustalaşmış atlet olmayı hedeflediklerini sadece bunun bir çok için gerçekleşmeyecek bir rüya bulunduğunu hatırlatır.

Ona nazaran siyahların beyni bu ümitle yıkanmaktadır. Barkley bunu söylerken, bilincinde olmadan, “sporun halkın yeni afyonu bulunduğunu” ifade eden Fransız entelektüel Marc Perelman ile aynı safta yer verilmiştir.  

İşte Figo bu “neredeyse imkânsız” hedefe ulaşan azınlığa mensuptur. Portekiz’in mütevazı bir mahallesinde mütevazı bir aileye doğan Figo, atletik olmaktan uzak fiziğine karşın hemen hemen yirmili yaşlarında dünyanın en iyi oyuncularından biri olmayı başarmıştır.

Hayal edemeyeceği bir hayata futbol yardımıyla kavuşmuştur. Tüm yaşamını başarıya ulaşmış bir sporcu olmaya adayan ve bu uğurda mühim riskler alan Portekizli bir gencin Barcelona’nın siyasal emellerini öncelememesi o kadar da garipsenmemeli kim bilir.

Birçok ustalaşmış sporcu şeklinde Figo için de futbol ve kulüpler kutsallık atfedilecek bölgeler olmaktan uzaktır.

Alt yapısından yetiştiği Lizbon’dan Barcelona’ya gelirken gösterdiği profesyonelliği yadırgamayan Katalanlar onun Barça’dan gidişini de aynı mantığın bir devamı olarak görmelidir.

Figo, belgeselde bu tarz şeyleri tam olarak söylemiyor. Fakat muhtemelen aklından bunlar geçiyordu. Aslına bakarsak Figo’nun futbola ve kulüplere bakışını dikkate alınca Real Madrid ile daha iyi bir “eşleşme” içinde bulunduğunu da söyleyebiliriz.

Hatırlayanlar vardır muhakkak, Real Madrid Başkanı Perez’in takıma Brezilyalı Ronaldinho yerine Beckham’ı aktarma etmesi o dönem oldukça konuşulmuştu.

Perez’in emek verme arkadaşlarından biri, bu tercihin Ronaldinho’nun Real Madrid’in marka kıymetini düşürecek kadar çirkin olmasından kaynaklandığını hatırlatır.

Öte taraftan Beckham o dönem dünyanın en seksi sporcularından biri olarak gösterilmektedir. Kulağa irrasyonel gelse de Perez’in aklında Asya pazarında Real Madrid ile ilgili oluşturmak istediği görüntü vardır.

Beckham bu imaja daha oldukça hizmet etmektedir. İnsanlar Beckham’ı seyretmek, onun formasını almak isteyecek, onun olduğu ekibi destekleyecektir.

Perez’in Figo’yu, Figo’nun oldukça çekindiği eşinin Barcelona’da kalmak istemesine karşın bu kadar kolay ikna etmesini kim bilir Perez ile Figo’nun hayata benzer pencerelerden bakmaları ile açıklamak gerek.  
 

4.jpg

Fotoğraf: Domenico Stinellis / Associated Press

 

Bununla birlikte Figo hem transferden derhal sonrasında verdiği röportajlarda hem de belgeselde ısrarla para mevzusunu ön plana çıkarmamaya çalışıyor.

Ona nazaran transferin aslolan sorumlusu kendisini yeterince takdir etmeyen ve ona hak etmiş olduğu saygıyı göstermeyen Barcelona yöneticileri.

Başta yeni seçilen Barça Başkanı Joan Gaspart olmak suretiyle yönetim onun kıymetini bilmeyerek ve sözleşmeyi tekrardan gözden geçirmeyi reddederek -ki burada kaçınılmaz olarak gene para mevzusu gündeme geliyor- Figo’yu Real Madrid’in kucağına itmiş oluyorlar.

Figo röportajın devamında “aslına bakarsanız Barcelona’da kalsaydım da Real’in teklif etmiş olduğu ücretin aynısını alırdım” diyor demesine fakat muhtemelen bunu söylerken aslolan gitme sebebinin para değil saygı görmek olduğu imajını güçlendirmeye çalışıyor.

Bazı yazarlar, mesela İngiliz Guardian’ın spor yazarı Barry Glendenning, Figo’nun röporajda kilit yerlerde göz kontağını kestiğinden hareketle yalan söylediğini, seyirciyi kandırmaya çalıştığını iddia ediyor.  

Ben Figo’nun aslına bakarsak bizlere değil, kendisine yalan söylediğine inanıyorum. Psikoloji biliminden öğrendiğimiz kadarıyla birçoğumuz sevmediğimiz gerçeklerle yüzleşmek ve bu yüzleşmenin yarattığı hoşnutsuzlukla yaşamak yerine gerçeği tekrardan, sadece bu kez bozarak yaratırız.

Mesela kendimize daha asil amaçlar bulur, ara sıra hafızamızı bu senaryoya uygun şekilde tekrardan düzenleriz.

Böylece kendimizi gerçekte olduğumuzdan daha erdemli kişiler olduğumuza inandırırız. Muhtemelen Figo bunu, kendini eski kulübünde yeterince takdir görmediğine inandırarak yapıyor. 

Netice olarak, vakaları hiçbir şeyin tesir etmediği etkisiz bir ortamda yorumlamıyoruz.

Evet, bir tane “gerçek” var. Sadece insani zaaflarımız ve kusurlarımız sebebiyle bir çok süre -belki de hiçbir zaman- gerçeğe olduğu şeklinde erişmek mümkün olmuyor.

Bilhassa tecrübelerimiz, şartlanmışlıklarımız, beklentilerimiz, korkularımız, ideolojilerimiz, etnisitemiz, cinsiyetimiz şeklinde onlarca unsur gerçeği olduğundan daha değişik şekilde algılamamıza yol açıyor.

Figo transferinin -benimki de dâhil olmak üzere- birbirinden oldukça değişik ve hatta birbirine zıt yorumları, bizlere yaşamın her alanında tanık olduğumuz bu gerçeği bir kez daha hatırlatıyor. 

 

 

*Bu makalede yer edinen fikirler yazara aittir ve Independent Türkçe’nin editöryal politikasını yansıtmayabilir. 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

mersin escort antalya escort bursa escort antalya escort istanbul evden eve nakliyat fethiye escort escort bayan